مجمع البحرین (کتاب)

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو

کتابی است از شيخ فخرالدين طريحى (۹۷۹ - ۱۰۸۵ ھ) که به معناشناسی لغات قرآن و روايات اهل بيت عليهم السلام بكار رفته است می پردازد.

مجمع البحرین.jpg
نویسنده فخرالدين طريحى
موضوع واژه نامه زبان عربی
زبان عربی
تعداد جلد 6
تحقيق‌ احمد الحسيني‌

1.مجمع البحرین

تاریخ نگارش کتاب

شیخ فخر الدین طریحى نگارش کتاب «مجمع البحرین» را در ۱۶ رجب سال ۱۰۷۹ هجرى به پایان رسانده است. وى این کتاب را در جوار بیت الله الحرام، در شهر مکه به نگارش درآورده است. شیخ فخرالدین طریحى این کتاب را بعد از نگارش کتاب «غریب القرآن» و کتاب «غریب الحدیث» نگاشته است.

انگیزه نگارش

شیخ فخرالدین طریحى در مقدمه کتاب، انگیزه خود را از نگارش کتاب مجمع البحرین این گونه بیان مى‌فرماید: «و لما صنف فی إیضاح غیر الأحادیث المنسوبة إلى الآل کتب متعددة و دفاتر متبددة، ولم یکن لأحد من الأصحاب ولا لغیرهم من أولى الألباب مصنَف مستقل موضِح لأخبارنا مبین لآثارنا... حدانی ذلک على الشروع فی تألیف کتاب کاف شاف یرفع عن غریب أحادیثنا أستارها، و یدفع عن غیر الجلی منها غبارها. ثم إنی شفعته بالغرائب القرآنیة والعجائب البرهانیة لیتم الغرض من مجموعی الکتاب والسنة».

یعنى: «من دیدم در شرح روایات و احادیث منسوب به غیرمعصومین و اهل بیت رسول خدا صلى الله علیهم اجمعین کتاب‌هاى متعددى نگاشته شده است و از میان اصحاب و علماى بزرگ نیز کتابى مستقل در شرح اخبار و روایات معصومین علیهم السلام نگاشته نشده است، لذا بر آن شدم تا در شرح سخنان و احادیث اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام این کتاب را به نگارش درآورم. من در این کتاب واژه‌هاى غریب و ناآشناى قرآنى را نیز بر آن افزودم تا از کتاب و سنت به همراه هم بهره‌مند گردیم».

ارزش کتاب

از امتیازات مهم این کتاب جمع میان لغات مهم در کنار الفاظ غریب و ناآشناى واژه‌هاست، واژه‌هایى که در قرآن و سنت طاهره و روایات اهل بیت علیهم السلام وارد شده است و این نکته در درک صحیح معانى آیات قرآن و معانى تفسیرى آن بسیار سودمند و مفید است.

از این جهت، این کتاب در مباحث تفسیرى بسیار مورد توجه و استفاده مفسرین و محققین قرآنى قرار گرفته است. به عبارت دیگر این کتاب علاوه بر آن که یک کتاب لغت است، کتاب «غریب قرآن» و کتاب «غریب حدیث» نیز به شمار مى‌آید.

همچنین، این کتاب در درک صحیح معانى روایات ائمه معصومین علیهم السلام که در زمینه مباحث اعتقادى و فقهى و اخلاقى و دیگر مباحث وارد شده است، بسیار مؤثر و قابل توجه است.

نکته دیگر این که در این کتاب به اسامى بسیارى از پیامبران الهى و راویان احادیث و علما و دانشمندان اسلامى و پادشاهان و شخصیت هاى بزرگ تاریخى و شرح بسیارى از مباحث عقیدتى نیز اشاره شده است.

در حقیقت این کتاب، یک دائرة المعارف از موضوعات گوناگون و مباحث متنوعى مى‌باشد که محققان را براى دستیابی به بسیارى از موضوعات راهنمایی مى‌کند.

شیوه نگارش

شیخ فخرالدین طریحى در این کتاب، لغات را به پیروى از جوهرى بر پایه نظام قافیه ترتیب داده است. بر حسب این نظام، ملاک ترتیب الفبایى لغات در مرتبه اول، حرف پایانى سپس حرف نخست و سرانجام حرف میانى است.

وى در این کتاب همزه و الف را در یک باب آورده و هر یک از حروف الفبا را در عنوان کتابى مستقل آورده است. این کتاب علاوه بر معانى واژه‌ها شامل روایات، احادیث، آیات قرآن کریم، بحث هاى تفسیرى و معجزات قرآن، سخنان بزرگان و مطالب فراوان دیگرى نیز هست.

ترجمه، شرح، تعلیقات و... بر کتاب

کتاب «مجمع البحرین» توسط نجم الممالک، میرزا اسماعیل بن زین العابدین تهرانى ستاره‌شناس مشهور به مصباح، متولد ۱۳۰۰ هجرى و معاصر با آقا بزرگ تهرانى به فارسى ترجمه شده و با نام «ترجمه مجمع البحرین» منتشر گشته است. وى لغات فراوان دیگرى را نیز به آن افزوده است.

علاوه بر مؤلف و فرزند مؤلف، علماى دیگرى از جمله سید میرزا محمد بن میرزا على اصغر حسنى حسینى طباطبایى تبریزى بر این کتاب حاشیه نوشته‌اند.

حکیم عارف، ملقب به صدرالأفاضل، میرزا لطف على شیرازى، متولد ۱۲۶۸ هجرى تعلیقه‌اى بر کتاب مجمع البحرین نگاشته است به نام «رسالة أواسط القلائد» که تاریخ نگارش آن ۱۲۹۹ هجرى است.

مستدرک: شیخ صفى الدین بن شیخ فخرالدین طریحى نجفى (درگذشت ۱۱۰۰ هجرى)، فرزند مؤلف براى این کتاب مستدرکى نوشته است. این مستدرک مجموعه تعلیقات و حواشى است که وى بر این کتاب نوشته است.

ملحقات: شیخ صفى الدین ملحقاتى نیز بر این کتاب دارد. وى در این ملحقات لغاتى بر مجمع البحرین افزوده است.

یادداشت

کتاب «مجمع البحرین» با توجه به بسیارى از منابع مهم و معتبر لغوى و مجموعه‌هاى بزرگ و لغت نامه‌هاى معروف نگاشته شده است، مانند:

  1. «الصحاح» نوشته ابونصر، اسماعیل بن حماد جوهرى (درگذشت ۳۹۳ هجرى).
  2. «النهایة فی قریب الحدیث والأثر»، نوشته ابن اثیر (درگذشت ۶۰۶ هجرى).
  3. «شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم»، نوشته نشوان بن سعید بن نشوان یمنى حِمیرى (درگذشت سال ۵۷۳ هجرى).
  4. «مجمع البحار»، نوشته شیخ محمدطاهر صدیقى فتنى (درگذشت ۹۸۱ هجرى).
  5. «فائق اللغة»، نوشته جارالله، ابوالقاسم محمود بن عمر زمخشرى (درگذشت ۵۳۸ هجرى).
  6. «الغریبین» نوشته هروى.
  7. «الدر النثیر»
  8. «القاموس»
  9. «أساس اللغة»
  10. «المجمل من أجناس اللغة»
  11. «المغرب الغریب»
  12. «شرح نهج العجیب» و کتاب‌ها و شرح هاى فراوان دیگر‌.

عنوان دیگر

نام دیگر کتاب م‍ج‍م‍ع‌ ال‍ب‍ح‍ری‍ن‌ و م‍طل‍ع‌ ال‍ن‍ی‍ری‍ن می باشد.

وضعیت نشر

کتاب حاضر در سالهای مختلف و توسط ناشران مختلف به چاپ رسیده است. جدیدترین چاپ کتاب در سال ۱۳۹۰ توسط موسسه‌البعثه، مرکزالطباعه والنشر‌ در تهران بوده است.

منابع

منابع مرجع
دائره المعارف ها * دانشنامه جهان اسلام * دائرة المعارف بزرگ اسلامی * دائرة المعارف قرآن کریم * دانشنامه فرهنگ فاطمی * دانشنامه امام حسین علیه السلام * دانشنامه امیرالمومنین علیه السلام * دانشنامه قرآن و حدیث * دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی * دايره‌المعارف فارسي (مصاحب)‌
فرهنگ های تخصصی *فرهنگ قرآن * فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام * فرهنگ عاشورا * قاموس قرآن * نثر طوبی * سفینه البحار
واژه نامه ها * المنجد * تاج العروس * جمهرة اللغة * قاموس المحیط * لسان العرب * مجمع البحرین * مفردات قرآن راغب * معجم مقاییس اللغة
سرگذشت نامه ها *ريحانة الادب * روضات الجنات * طبقات اعلام الشیعه‌ * اعیان الشیعه * مجالس المؤمنین * گلشن ابرار * ستارگان حرم * اثر آفرینان
کتابشناسی ها * الذریعه الی تصانیف الشیعه * کشف الظنون * الفهرست ابن ندیم * فهرست کتاب های چاپی فارسی
منابع مرجع الکترونیکی * ویکی شیعه * دانشنامه اسلامی

متن کتاب مجمع البحرین

1.مجمع البحرین

2.مجمع البحرین