فقه الرضا

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به: ناوبری، جستجو

کتاب فقه الرضا[ویرایش]

این کتاب در خصوص ابواب فقهی است و پیش از زمان مجلسی اول چندان معروف نبوده است اما از روزگار وي تا امروز شهرت پيدا كرد. علت اشتهار اين كتاب آن بود كه گروهي از مردم قم، نسخه اي از اين كتاب را به مکه مكرمه آوردند و قاضي امير سيد حسين اصفهاني آن را مطالعه و يقين كرد كه از تاليفات امام رضا علیه السلام است، پس نسخه اي از روي آن تهيه كرد و آن را با خود به اصفهان آورد و به مجلسي اول نشان داد.

او نيز صحت نسبت اين كتاب به امام رضا علیه السلام را تایيد كرد، پس از وي نيز فرزندش مجلسي دوم صحت انتصاب اين كتاب به امام رضا علیه السلام را مورد تایيد قرار داد و احادیث آن را در مجلدات گوناگون بحارالانوار پخش كرد و آن را يكي از منابع بحار قرار داد.

علامه مجلسی در مقدمات بحار گويد: محدث دانشمند قاضي اميرحسين پس از آن كه به اصفهان آمد مرا از اين كتاب خبر داد و گفت در يكي از سال هايي كه من در جوار بيت الله الحرام سكونت داشتم گروهي از مردم قم به قصد حج به آن جا آمدند و آنان كتابي داشتند كه قديمي بود و تاريخ آن با تاريخ عصر امام رضا علیه السلام موافقت داشت و از مرحوم پدرم شنيدم كه مي گفت از سيد اميرحسين شنيدم كه مي گفت خط امام رضا علیه السلام بر اين كتاب بود و نيز اجازه گروه بسياري از فضلا و دانشمندان بر اين كتاب بود.

سيد گفت: من با اين قراين دانستم كه اين كتاب تاليف امام رضا علیه السلام است، پس آن را گرفته و نسخه اي از آن تهيه و تصحيحش كردم. پس پدرم اين كتاب را از سيد گرفت و استنساخ و تصحيحش كرد.

بيشتر عبارات اين كتاب مطابق چيزي است كه شیخ صدوق در كتاب "من لایحضره الفقیه" بدون سند و در نامه اي كه پدرش به صدوق نگاشته آن را ذكر كرده است و بسياري از احكامي كه علماي ما آن ها را ذكر كرده اند ولي مستند آن ها معلوم نبوده است در اين كتاب موجود است. همچنين از جمله كساني كه به صحت انتصاب اين كتاب اعتقاد پيدا كردند سيد مهدي بحرالعلوم طباطبايي در فوائد الرجاليه و شيخ يوسف بهرانی و عده اي ديگر بودند. از معاصران نيز محدث معروف، ميرزا حسين نوري صحت انتصاب اين كتاب را به امام رضا علیه السلام تایيد كرده و آن را در كتاب "مستدرک الوسائل" آورده و روايات آن را در طي ابواب مختلف بازگو كرده است.[۱]

در رسالة فی تحقیق حال کتاب فقه الرضا علیه السلام اثر میرزا محمدهاشم چهارسوقی، که رساله ای است درباره کتاب فقه الرضا علیه السلام، تالیف نموده است. او کتابش را در سه مقام تنظیم نموده و در پایان نتیجه گرفته که این کتاب نمی تواند مستقلاً مورد استناد قرار گیرد. فقط اخبار آن در هنگامی که چند خبر متعارض باشند، برای تقویت یکی از طرفین تعارض، صلاحیت دارد.

کتاب «فقه الرضا علیه السلام»

در باب اصل نگارش کتاب فقه الرضا علیه السلام یا الفقه المنسوب للامام الرضا علیه السلام، در مراجع و مصادر مختلفی بحث شده است و آن را مورد نقد و نظر قرار داده اند.[۲] محور این بحث ها انتساب این کتاب به امام رضا علیه السلام است. بعضی بر این عقیده اند که این کتاب، به قلم خود امام است و بعضی گفته اند که به نقل از ایشان است. برخی نیز بر این عقیده اند که این کتاب، کتاب دیگری است که بعضی آن را به امام نسبت داده اند.

ملا محمدتقی مجلسی رحمه الله در شرح فارسی کتاب من لایحضره الفقیه، درباره این اثر چنین می نویسد: این کتاب در قم ظاهر شد و نزد ماست و ثقه عدل، قاضی میرحسین - طاب ثراه - قریب به ده سال قبل از این، از روی آن کتاب، نوشته بود.

و باز در جای دیگر از همان کتاب می نویسد: دو شیخ فاضل صالح ثقه گفتند که: «این نسخه را از قم به مکه آوردند و چون نسخه قدیمی بود و خطوط اجازات علما بر آن بود...». قاضی میر حسین - طاب ثراه - از روی آن نسخه نوشته بود و به این شهر آمد و بنده از آن نسخه، نسخه برداشتم.

همچنین از ایشان نقل شده است: از فضل خدا بر ما این بود که سید فاضل ثقه محدث، امیرحسین - طاب ثراه - که سال ها در مجاورت بیت الله الحرام بود و سپس به ایران و اصفهان آمد، هنگامی که به زیارت او مشرف شدم، گفت: هدیه نفیسی برای شما آورده ام، و آن، فقه رضوی است. سپس گفت: هنگامی که در مکه بودم، گروهی از حاجیان قمی نزد من آمدند که کتابی کهن در زمان حضرت رضا علیه السلام نوشته شده بود، همراه داشتند. پس نسخه ای از روی آن برداشتم و با آن، مقابله کردم.[۳]

علامه محمدباقر مجلسی نیز در مقدمه کتاب بحارالانوار می نویسد: سید فاضل محدث، قاضی امیرحسین - طاب ثراه -، پس از آمدن به اصفهان به من گفت: در یکی از سال های مجاورت من در مکه، گروهی از حاجیان قمی اتفاقا نزد من آمدند و کتابی کهن که در عصر حضرت امام رضا علیه السلام نوشته شده بود، همراه داشتند... پس آن نسخه را گرفتم و از روی آن، نسخه ای برداشتم و تصحیح کردم.[۴]

مرحوم سید نعمت الله جزایری در مقدمه شرح التهذیب می نویسد: کتاب «فقه رضوی» در این سال ها از بلاد هند به اصفهان آورده شد و اکنون، در کتاب خانه شیخ ما (ملا محمدباقر) نگاهداری می شود.[۵]

صاحب ریاض العلماء نیز درباره این مطلب می نویسد: کتاب فقه الرضا در کتاب خانه امیر غیاث الدین (جد پنجم سید علی خان مدنی، شارح صحیفه) بوده و جزو کتاب هایی است که سید علی خان در طائف مانده است.[۶]

سید بحرالعلوم رحمه الله، از نسخه فقه الرضا علیه السلام که در کتابخانه آستان قدس رضوی است، نام می برد که بر آن نوشته بوده است: اصل این کتاب، به خط کوفی بوده و میرزا محمد، آن را به خط عربی متداول، منتقل کرده است.[۷]

ملا مهدی نراقی رحمه الله نیز از نسخه بسیار قدیم متعلق به کتابخانه آستان قدس رضوی نام می برد و در کتاب خود به نام فصل القضا فی الکتاب المشتهر به «فقه الرضا علیه السلام...» از آن یاد می کند.[۸]

مؤلف «فقه الرضا علیه السلام»[۹]

درباره مؤلف کتاب مزبور نیز آرا و دیدگاه های مختلفی وجود دارد که به بعضی از آن ها اشاره می شود:

  1. تالیف حضرت رضا علیه السلام است.
  2. به دستور آن حضرت، یکی از فرزندان امامان آن را نگاشته است.
  3. نوشته یکی از اصحاب آن حضرت است که در فهرست نامه ها برای آنان کتاب هایی یاد شده که از آن حضرت، روایت نموده اند.
  4. تالیف یکی از اصحاب امام رضا علیه السلام است.
  5. همان کتاب المنقبةی امام حسن عسکری علیه السلام است.
  6. نوشته یکی از راویان ائمه اطهار علیهم السلام است.
  7. تالیف یکی از قدمای اصحاب است.
  8. همان الشرائع علی بن بابویه قمی است.
  9. همان کتاب التکلیف شلمغانی است.
  10. مجهول المؤلف است.

پانویس[ویرایش]

  1. تالیفات امام رضا علیه السلام.
  2. الاستبصار فی ماختلف من الاخبار، ابوجعفر محمد بن الحسن الطوسی (ت 460 ق)، تحقیق: حسن الموسوی الخرسان، طهران، دارالکتب الاسلامیة، الطبعة الاولی.
  3. الامالی للصدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی «الشیخ الصدوق» (ت 381 ق)، تحقیق و نشر: مؤسسة البعثة - قم، الطبعة الاولی 1407 ق.
  4. الامالی للطوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن «الشیخ الطوسی» (ت 460 ق)، تحقیق: مؤسسة البعثة، دارالثقافة - قم، الطبعة الاولی 1414 ق.
  5. امل الآمل، محمد بن الحسن الحر العاملی (ت 1104ق)، تحقیق: احمد الحسینی، بغداد: مکتبة الاندلس، 1385 ق.
  6. بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار علیهم السلام، محمدباقر بن محمدتقی المجلسی (ت 1110 ق)، بیروت: مؤسسة الوفاء، الطبعة الثانیة 1403 ق.
  7. تفسیر الفخر الرازی التفسیر الکبیر و مفاتیح الغیب.
  8. تفسیر القمی، ابوالحسن علی بن ابراهیم بن هاشم القمی (ت 307 ق)، اعداد: السید الطیب الموسوی الجزائری، مطبعة النجف الاشرف.
  9. سایت حوزه.

متن کتاب فقه الرضا[ویرایش]

فقه الرضا

حدیث
متون ← احادیث خاص خطبه ها نامه ها
شیعه
منابع حدیثی شخصیت ها
کتب اربعه جوامع روایی متاخر منابع علوم حدیث منابع رجالی راویان محدثان
اهل سنت
منابع حدیثی شخصیت ها
صحاح سته جوامع روایی متاخر منابع علوم حدیث منابع رجالی راویان محدثان