سید محسن حکیم

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو

آيت الله حكيم در سال 1306 هجرى قمرى در شهر نجف و در كانون يك خاندان اصيل به دنيا آمد.

جد اعلاى ايشان - حدود چهار قرن پيش - طبيب حاذقى بوده به نام «مير سيد على طبيب» كه اثر معروفش كتابى است به نام «مجربات طبية». وى مورد علاقه خاص شاه عباس صفوى بود.

او به سبب دانش و فضلش مورد احترام همگان بود و در سفرى كه به آستان مقدس علوى مشرف شده بود، به اصرار مردم نجف اشرف كه از داشتن يك طبيب ماهر محروم بودند در آن شهر مقدس رحل اقامت افكند و به «مير سيد على حكيم» معروف گشت و احترام مخصوصى در ميان مردم عراق پيدا نمود.

در چهارمين نسل از خاندان او چهره عالم بزرگوارى به نام سيد مهدى حكيم درخشيد و زمانى كه خداوند فرزندى به او داد نام او را «سيد محسن» گذاشت.

تحصيلات‌

آيت الله سيد محسن حكيم در سن 7 سالگى خواندن قرآن را آموخت و در 9 سالگى به تحصيل علوم اسلامى پرداخت. استعداد سرشار و نبوغ و هوش فوق العاده او از آينده درخشانش خبر مى‌داد.

او دروس مقدماتى را نزد برادر بزرگش «سيد محمد حكيم» فراگرفت و سطوح عالى را در محضر جمعى از فضلاى نجف اشرف آموخت. در سال 1326 هجرى قمرى، در بحبوحه جوانى به حوزه درس زعيم بزرگ اسلام، آيت الله آخوند خراسانى راه يافت و سه سال از محضر پربركت آن بزرگوار استفاده نمود.

پس از رحلت آن مرجع عاليقدر، به درس مرحوم آيت الله آقا ضياءالدين عراقى كه به پرورش شاگردان عاليقدر معروف است، قدم گذارد و دو دوره اصول را در محضر درس آن بزرگوار فراگرفت. همزمان، از درس مرحوم آيت الله نائينى و بعضى ديگر از بزرگان نجف نيز بهره‌هاى فراوان برد.

او از سال 1338 هجرى قمرى، حوزه درس خارج فقه و اصول خود را تشكيل داد و جمعى از فضلاى جوان نجف از محضرش بهره‌مند شدند. ايشان در رسيدن به مقامات معنوى و اخلاقى بيشتر مديون عالم پرهيزگار و ربانى، مرحوم «سيد محمدسعيد حبوبى» است.

شخصيت اجتماعى‌

آيت الله العظمى سيد محسن حكيم، يكى از چهره‌هاى درخشان تاريخ شيعه و مذهب ما بود، تاريخ زندگى او فراموش نشدنى، حيات او هيجان انگيز و مرگ او تكان دهنده بود.

او بزرگ مردى بود كه عمر پربركت خود را وقف خدمت به اسلام و مسلمين، وقف علم و دانش، وقف دانش طلبان و تشنگان حقيقت و وقف محرومان و ستمديدگان اجتماع كرده و صدها اثر جاويدان علمى و اجتماعى از خود به يادگار گذاشت.

او در كورانهاى حوادث همچون كوه استقامت نمود و هرگز در برابر حوادث تسليم نشد و ضعف و ناتوانى از خود نشان نداد. او در فعاليت هاى اجتماعى مردى شجاع بود و صراحت در بيان آرا و نظرات علمى و شهامت او در فتوا به حق كم نظير بود.

تواضع و فروتنى او بحدى بود كه با آن همه نفوذ و شخصيتى كه داشت هر كس در مجلس او مى‌نشست، احساس مى‌كرد با برادر و دوست نزديك خود نشسته و كمترين تكلفى در برخورد و ملاقات او احساس نمى‌كرد و اين نشانه روح با عظمت آن عالم ربانى بود.

شيعيان جهان به خصوص شيعيان عراق، او را يك سد نيرومند در برابر حوادث مى‌ديدند و موجوديت خود را در حوادث گوناگون در پناه شخصيت او حفظ مى‌كردند.

فرزندان سید محسن حکیم‌

از آن بزرگوار 10 پسر و 4 دختر به يادگار ماند. پسران او عبارتند از:

  1. آيت الله حاج سيد يوسف حكيم، فرزند بزرگ ايشان كه از استادان فقه و اصول حوزه نجف به شمار مى‌رفت.
  2. حجت الإسلام حاج سيد محمدرضا حكيم‌
  3. شهيد حجت الإسلام حاج سيد محمدمهدى حكيم‌
  4. حجت الإسلام حاج سيد كاظم حكيم‌
  5. آيت الله حاج سيد محمدباقر حكيم دام ظله كه هدايت مجلس اعلاى انقلاب اسلامى عراق را بر عهده دارد و با مجاهدتى وصف ناپذير پرچم خونين كربلاى امام حسين عليه‌السلام را به دوش مى‌كشد.
  6. شهيد حجت الإسلام دكتر سيد عبدالهادى حكيم‌
  7. شهيد آيت الله حاج سيد عبدالصاحب حكيم‌
  8. شهيد حجت الإسلام سيد علاءالدين حكيم‌
  9. شهيد حجت الإسلام حاج سيد محمدحسين حكيم‌
  10. حجت الإسلام حاج سيد عبدالعزيز حكيم‌

چنانكه ملاحظه مى‌شود پنج تن از اين بزرگان به شهادت رسيده‌اند و وجود نورانى آنان براى هميشه بر فراز تاريخ درخشيده و راهنمايى براى نجات بشريت خواهند بود.

فعاليت‌هاى سياسى‌

آيت الله حكيم در ابراز نظرات علمى خود و فتاوايى كه مورد بحث و گفتگو بود شجاعت كم نظيرى داشت و آراء خود را با صراحت تمام ابراز مى‌نمود و شايد در بعضى از مسايل راه را براى ديگران هم مى‌گشود.

از مرحوم آيت الله حكيم پرسيدند: نظر حضرت عالى درباره سياست و دخالت علما در آن چيست؟ ايشان فرمود: «اگر معنى سياست اصلاح امور مردم روى اصول صحيح عقلايى و رفاه حال و آسايش بندگان خدا باشد كما اين كه معناى صحيح سياست همين است اسلام تمامش همين است و غير از سياست نيست و علما غير از اين، كارى ندارند و اگر منظور معناى ديگرى باشد اسلام از آن بيگانه است».

به همين دليل هنگامى كه دولت انگلستان به قصد استعمار عراق لشكر خود را در دهانه «فاو» در خليج فارس پياده كرد و هواپيماهاى متجاوز آنها، بمب بر سر مردم بى‌پناه عراق ريختند، استادِ آيت الله حكيم، مرحوم سيد محمدسعيد حبوبى، فرمان جهاد صادر كرده و خود شخصا به جبهه ناصريه، قدم گذاشت.

آيت الله حكيم نيز همراه استاد خويش قدم به جبهه نهاد و شهامت و استقامت عجيبى از خود نشان داد. او مى‌فرمود: «در تمامى مدتى كه در جبهه بودم حتى يكبار هم نترسيدم».

هنگامى كه كمونيست ها رخنه فوق العاده‌اى در تمام دستگاه‌هاى عراق كرده بودند و محيطى پر از وحشت و رعب همه جا را فرا گرفته بود، با صدور فتواى «الشيوعية كفر و إلحاد» قدرت آنان را در هم شكست و از خطرى كه عراق و مقدسات مذهبى را تهديد مى‌كرد، جلوگيرى نمود.

در مسافرتهاى مكررى كه هنگام بروز حوادث ناگوار سياسى به كاظمين و كربلا مى‌فرمود: موجى از تظاهرات سراسر عراق را فرامى‌گرفت و در چند مرحله با پيروزي هاى چشمگيرى قرين گرديد.

تأليفات‌

در سال 1331 هجرى قمرى، هنگامى كه آيت الله حكيم نخستين اثر علمى خود را به نام «ميراث الزوجة» به دست استاد خود مرحوم سيد محمد حبوبى داد، او گفت: «ما تاكنون قدر تو را نمى‌دانستيم؛ اكنون مى‌توانيم بگوييم كه تو را مى‌شناسيم».

مرحوم حكيم از علماى پركار بود و به همين دليل تأليفات پرارزش و متعددى از خود به يادگار گذاشته كه از ميان آنها كتب زير را مى‌توان نام برد:

  1. مستمسك العروة الوثقى، اين كتاب شاهكار علمى آيت الله حكيم محسوب مى‌شود و شرحى بر كتاب عروة الوثقى مرحوم آيت الله سيد كاظم يزدى است. اين كتاب اثرى است جامع، موجز، عميق، خالى از حشو و زوايد و در عين حال ساده و روان و در نوع خود كم نظير است.
  2. حقائق الأصول، شرح سودمندى بر كفاية الأصول مرحوم آخوند خراسانى است.
  3. دليل المناسك، شرح استدلالى مختصرى است بر كتاب مناسك حج استاد بزرگوارش مرحوم علامه نائينى‌
  4. نهج الفقاهة، شرحى است بر كتاب مكاسب شيخ انصارى‌
  5. رسالة في إرث الزوجة من الزوج كه از نخستين اثرهاى علمى آن فقيد سعيد است‌.
  6. شرح كتاب النافع‌
  7. تعليقه‌اى بر كتاب رياض (از بحث اجاره تا نكاح)
  8. رساله مختصرى در درايه و تأليفات و كتابهاى ديگر

آيت الله حكيم قلمى روان و خالى از ابهام داشت و بسيار خوش قريحه و باذوق و داراى حسن انتخاب بود و به همين دليل از تأليفات وى به خصوص «مستمسك العروة الوثقى» استقبال فوق العاده‌اى شد.

آثار ديگر

مرحوم آيت الله حكيم علاقه شديدى به ساختن و تأسيس مدارس، كتابخانه‌ها، مساجد و ساير بناهاى علمى و دينى داشت. كتابخانه معروف او به نام «مكتبة الإمام الحكيم» در نجف اشرف، يكى از مجهزترين و مدرنترين كتابخانه‌هاى اسلامى است و بيش از يكصد شعبه در سراسر عراق دارد.

به فرمان اين پيشواى بزرگ، مدارس و مساجد متعددى در نجف اشرف، بغداد، بصره و ساير نقاط عراق و كشورهاى ديگر اسلامى ساخته شده كه هميشه نام آن فقيد سعيد را در خاطره‌ها جاويدان مى‌سازد.

مرحوم آيت الله حكيم براى اداره امور مرجعيت نظم و سازمان ايجاد كرده بود و براى هر قسمت مسئولى انتخاب كرده بود و از افراد مطلع در اداره اين تشكيلات كمك مى‌گرفت و به همين دليل تشكيلات او با نظم خاصى اداره مى‌شد.

وفات‌

آيت الله سيد محسن حكيم پس از عمرى تلاش بى‌وقفه در راه اعتلاى اسلام و مسلمين، عاقبت بر اثر رفتار ظالمانه بعثى‌هاى عراق، از كثرت غصه و اندوه به بستر بيمارى افتاد. نزديكانش جهت معالجه ايشان را به لندن بردند. پس از عودت به نجف، رژيم بعث پيوسته از ملاقات مريدانش با ايشان ممانعت مى‌نمود تا اينكه آن عالم وارسته در روز سه‌شنبه 27 ربيع الاول سال 1390 هجرى قمرى در نجف اشرف و در سن 84 سالگى به لقاءالله پيوست و پيكر پاك آن عالم نستوه در ميان حزن و اندوه يارانش در مقبره مخصوص كنار مسجد هندى به خاك سپرده شد.

منابع

  • نرم افزار اصول فقه، مرکز نور.