رسالة الحقوق

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
رسالة الحقوق.jpg
نویسنده امام زین العابدین(سجاد)(ع)
موضوع اخلاق اسلامی
زبان عربی
تعداد جلد 1
گردآورنده:حسان عبدالله أبو صالح

گردآورنده:حسن عبدالله أبو صالح


رسالة الحقوق

رسالة الحقوق نامه امام سجاد علیه السلام به یکی از اصحاب خویش است[۱] که در کتابهای حدیثی نقل شده و به صورت مستقل نیز چاپ شده است. این رساله بیش از 50 حق از حقوقی که در این عالم بر عهده انسان است را بیان می کند.

راوی رساله حقوق

راوی رساله الحقوق ابوحمزه ثمالی(متوفی به سال 150 ه) است که يكى از چهره‌هاى معروف عرفانى و معنوى شيعه است. و چهار امام معصوم یعنی امام سجاد،امام باقر، امام صادق و امام کاظم علیهم‌السلام را ملاقات کرده است.

منابع رساله حقوق

قدیمی ترین منابع حدیثى كه رساله حقوق امام سجاد علیه‌السلام را به طور كامل ثبت كرده‌اند، عبارتند از:

  • تحف العقول، تالیف حسن بن على بن حسین بن شعبه حرانى، متوفى 381 قمرى؛ در تحف العقول پنجاه حق از حقوق ثبت شده، اما سند رساله یاد نشده است.
  • خصال تالیف ابوجعفر محمد بن على بن حسین بابویه قمی ‌‌معروف به شیخ صدوق، متوفى 382 هجرى.
  • امالی تالیف شیخ صدوق ابوجعفر محمد بن على.

هر چهار کتاب از منابع معتبر، مورد استناد و متداول میان شیعیان است و سایر منابع، این رساله را باواسطه یا بدون واسطه از این منابع نقل می کنند. در حدیث من لایحضر سلسله سند نقل نشده و حدیث مرسل است. در فلاح السائل از سید بن طاووس نقل شده که این رساله را با سند از شیخ کلینی روایت نموده است که نشان دهنده‌ی آن است که این رساله به صورت مسند نزد شیخ کلینی موجود بوده است.

تفاوت ها در نقل های رساله الحقوق

تفاوت‌هایی در نقل رسالة الحقوق در این سه کتاب وجود دارد. از جمله آن که در تحف العقول و خصال در آغاز رسالة الحقوق، مقدمه ای آمده که به منزله فهرست رساله، اما در من لایحضره الفقیه رساله به عبارت «و حق الله الاکبر علیک» آغاز می گردد و این مقدمه را ندارد.

در من لایحضر تصریح نشده است كه حقوق مذكور رساله‌اى است از امام سجاد علیه‌السلام ولى در خصال به این نكته تصریح شده است و عبارت چنین است:‌‌ الحقوق الخمسون التى كتب بها على بن الحسین سید العابدین علیه‌السلام الى بعض اصحابه...

شماره حقوق در تحف العقول، هم در مقدمه و هم متن رساله، 50 حق است در حالی که در خصال و من لایحضره الفقیه تعداد آن به 51 حق می رسد. در این دو کتاب، حق حج پس از حق نماز و پیش از حق روزه آمده و در تحف العقول نیامده است و این در حالی است که در مقدمه رساله در خصال، حق حج ذکر نشده و از این جهت همانند تحف العقول است. همچنین در مقدمه رساله در خصال حق بدهکار ذکر شده ولی در متن رساله نیامده است. متن تحف العقول اندکی مبسوط‌تر از نقل صدوق است.

متن رساله‌ی حقوق‌‌

امام سجاد علیه‌السلام در ابتدای نامه خطاب به صحابی خود می فرماید:‌‌ خدایت مورد رحم و محبت قرار دهد! آگاه باش كه خداوند بر تو حقوقى دارد. درباره حركت و سكون و هر جایگاهى كه در آن قدم نهى و براى هر عضوى از اعضاى تحت فرمان تو و هر ابراز و امكاناتى كه آن‌ها را به استخدام درمی‌‌آورى و اما حق خویشاوندان بسیار است و هر چه خویشاوندى نزدیك‌تر باشد حقوق نیز بیشتر و جدی‌تر خواهد بود. ضروری‌تر از همه حق مادر سپس حق پدر و پس از آن حق فرزند و در مرحله بعد حق برادر و در مراتب بعد هر كدام كه نزدیك‌تر و نزدیك‌ترند. برخى از این حقوق مهم‌تر و گران‌تر از سایر حقوق بشمار می‌‌آیند.

در ادامه رساله امام پنجاه و یك حق الهی را در هفت دسته برمی‌شمارد:


اول:‌‌ حق الله الاکبر

حقوق الهى، پایه همه حقوق فردى و اجتماعى؛ بزرگترین حقوق، حقوق مربوط به خداوند است حق معرفت و عبادت خدا و اطاعت از او و... این حقوق كه ترسیم‌كننده رابطه‌اى خلق با خالق است، وظیفه انسان در برابر خداست. زیربنا و پایه سایر حقوق فردى و اجتماعى به حساب می‌‌آید. اگر حقوق الهى نادیده گرفته شود و انسان موجودى غیرمسئول و بى‌هدف و فاقد تكلیف به شمار آید در آن صورت پایبندى وى به سایر حقوق فردى و اجتماعى لغو و بیهوده می‌‌نماید و هیچ قانون و تكلیفى ضمانت اجرا ندارد.

دوم: حق نفس و اعضای بدن (حقوق الاعضاء)

خداوند در پى حقوق ویژه خود بر خلق، حقوقى را براى تمامی ‌‌اعضاى بدنت از فرق تا قدم قرار داده است، عبارتند از:

  1. حق اللسان؛
  2. حق السمع؛
  3. حق البصر؛
  4. حق الید؛
  5. حق الرجل؛
  6. حق البطن؛
  7. حق الفرج.

(زبان، گوش، چشم، دست، پا، شكم و شرمگاه) این‌ها اعضاى هفتگانه‌اى هستند كه افعال آدمی ‌‌به وسیله آن‌ها صورت می‌‌گیرد.

سوم: حق افعال عبادی (حقوق الافعال)

علاوه بر اعضا كه وسیله صدور افعال می‌‌باشند، خود افعال نیز بر انسان حقوقى دارند:

  1. حق الصلاه؛
  2. حق الحج؛
  3. حق الصوم؛
  4. حق الصدقه؛
  5. حق الهدی؛
  6. حق عامه الافعال.

خداوند براى نماز، حج، روزه، صدقه، قربانی و سایر افعال بر عهده تو حقوق و قوانینى نهاده است.

در مرحله سوم نوبت به حقوق اجتماعى می‌‌رسد حقوقى كه در رابطه انسان با جمع بر او واجب می‌‌گردد: نخست حقوق پیشوایان تو و سپس حقوق رعایا و كسانى كه تحت سرپرستى تو قرار داند و پس از آن حقوق خویشاوندان قرار دارد.

چهارم: حق پیشوایان (حقوق الائمه)

حق پیشوایان در سه بخش باید ملاحظه شود:

  1. حق سیاستگذاران و سیاستمداران و اداره‌كنندگان نظام اجتماعى (حق السلطان)؛
  2. حق معلمان و سرپرستان علمی‌‌ و فرهنگى (حق المعلم)؛
  3. حق مولا بر بنده، البته هر مربى و اداره‌كننده‌اى خود امام و پیشوایى بشمار می‌‌آید و حقوقى دارد. (حق السیدالمالک)

پنجم: حقوق زیردستان (حقوق الرعیه)

حقوق رعایا و نیروهاى تحت سرپرستى انسان نیز سه است:‌‌

  1. حق رعایا و افراد جامعه كه به قانون فرمانروا و حاكم گردن می‌‌نهند. (حق الرعیه)
  2. حق نیروهاى تحت تعلیم و شاگردان زیرا كسى كه چیزى را نمی‌‌داند و در مقام دانشجویى برآمده رعیت فرد عالم به حساب می‌‌آید. (حق المتعلم)
  3. حق كسانى كه تو اختیاردار آنانى مانند زنان و یا كسانى كه مملوك تواند. (حق الزوجه و حق العبد والامه)

ششم: حقوق خویشاوندان (حقوق الارحام)

و اما حق خویشاوندان بسیار است و هر چه خویشاوندى نزدیك‌تر باشد حقوق نیز بیشتر و جدی‌تر خواهد بود. ضروری‌تر از همه، حق مادر سپس حق پدر و پس از آن حق فرزند و در مرحله بعد حق برادر و در مراتب بعد هر كدام كه نزدیك‌تر و نزدیك‌ترند.

  1. حق الام؛
  2. حق الاب؛
  3. حق الولد؛
  4. حق الاخ.

هفتم: حق سایر اصناف اجتماعی (حقوق الآخرین)

دیگر صاحبان حق شامل:

  1. حق آزادکننده برده (حق المنعم)؛
  2. حق برده آزاد شده (حق المنعم علیه)؛
  3. حق نیکوکار (حق صاحب المعروف)؛
  4. حق اذان‌گو (حق الموذن)؛
  5. حق امام جماعت (حق امام الصلاه)؛
  6. حق همنشین (حق الجلیس)؛
  7. حق همسایه (حق الجار)؛
  8. حق هم‌صحبت (حق الصاحب)؛
  9. حق شریک (حق الشریک)؛
  10. حق مال و دارایی (حق المال)؛
  11. حق طلب‌کار (حق الغریم الطالب)؛
  12. حق معاشر (حق الخلیط)؛
  13. حق طرف مدعی تو (حق الخصم المدعی)؛
  14. حق کسی که تو علیه او ادعا داری. (حق الخصم المدعی علیه)؛
  15. حق مشورت کننده (حق المستشیر)؛
  16. حق مشورت شونده (حق المشیر)؛
  17. حق اندرزخواه (حق المستنصح)؛
  18. حق اندرزگو (حق الناصح)؛
  19. حق سالخوردگان (حق الکبیر)؛
  20. حق خردسال (حق الصغیر)؛
  21. حق سائل (حق السائل)؛
  22. حق مسئول (حق المسئول)؛
  23. حق شادکننده (حق من سرّک)؛
  24. حق کسی که از او به تو بدی رسیده. (حق من سأک)؛
  25. حق هم‌کیشان (حق اهل ملتک)؛
  26. حق اهل ذمّه (حق اهل الذمّه).

امام سجاد علیه‌السلام هر چند در این فهرست به حقوق بسیار متنوع و گوناگونى اشاره كرده اما در پایان گوشزد نموده اند كه حقوق اجتماعى و فردى به آنچه گفته شد، منحصر نمی‌‌باشد بلكه اصولاً برخى از حقوق داراى جنبه متغیرى هستند كه در شرایط و زمان و مكان مختلف و مناسبات گوناگون تغییر می‌‌كنند و یا مطرح می‌‌شوند:(ثم الحقوق الجاریه بقدر علل الاحوال و تصرف الاسباب)

در خاتمه حضرت کلام خود را این گونه به پایان می‌رسانند:‌‌ فهذه خمسون حقا محیطا بک لاتخرج منها فی حال من الاحوال یجب علیک رعایتها والعمل فی تادیتها والاستعانه بالله جل ثناوه علی ذلک. ولاحول ولاقوه الا بالله والحمدلله رب العالمین.

کارهای انجام شده بر روی رساله حقوق

رساله حقوق را انتشارات متعددی به چاپ رسانده‌اند برای نمونه انتشارات انصاریان ‫، دارال‍م‍ح‍ب‍ی‌ ال‍ح‍س‍ی‍ن‌ ع‍ل‍ی‍ه‌ال‍س‍لام‌، علم و دانش، نراقی، ض‍ری‍ح‌ آف‍ت‍اب‌ و... همچنین به فارسی ترجمه و نویسندگان مختلفی بر آن شرح نوشته‌اند برای نمونه:

  1. ت‍رج‍م‍ه‌ رس‍ال‍ه‌ ال‍ح‍ق‍وق‌ امام زین العابدین علیه‌السلام ب‍ه‌ ن‍ظم‌ ف‍ارس‍ی‌/ م‍ت‍رج‍م‌ و س‍رای‍ن‍ده‌ ح‍س‍ن‌ راح‍ت‍ی‌ س‍ب‍زواری‌.
  2. آیینه حقوق: حقوق از دیدگاه امام سجاد علیه‌السلام شرح رساله الحقوق امام سجاد علیه‌السلام/ تالیف قدرت‌الله مشایخی: ترجمه نثاراحمد‌ زین‌پوری.
  3. تاملات في رساله الحقوق للامام علي بن الحسين عليه‌السلام، محمدتقي المدرسى.
  4. ترجمه رساله الحقوق علي بن الحسين سيد الساجدين علیه‌السلام، سيد ابراهيم ميانجى.
  5. رساله‌ی حقوق امام سجاد علیه‌السلام شرح علی محمد حیدری نراقی.
  6. ترجمه و شرح رسالة الحقوق امام سجاد علیه‌السلام، محمد سپهری.
  7. تفصيل الحقوق: شرح روائي علي رساله الحقوق للامام السجاد عليه‌اسلام، محمدحسين الرمزي الطبسى؛ التصحيح والتنظيم ابناء المولف.
  8. حقوق اخلاقي بر اساس رساله الحقوق امام سجاد عليه‌السلام و 150 نكته آموزند و سازنده، علي مشفقي پورطالقاني:‌‌ با همكاري و كوشش محمدرضا مشفقي‌پور.
  9. راه و رسم زندگی از نظر امام سجاد علیه‌السلام، عنوان اصلی:‌‌ رساله الحقوق، ترجمه و تنظیم علی غفوری.
  10. حقوق اسلامي شامل وظايف فردي و اجتماعي بر اساس رساله الحقوق امام زين العابدين علیه‌السلام، علي‌اكبر ناصرى.
  11. رسالة الحقوق، شارح قبانچی، حسن بن علی.

پانویس

  1. الخصال، ج‏2، ص564


منابع

متن کتاب رسالة الحقوق

رسالة الحقوق

حدیث
متون ← احادیث خاص خطبه ها نامه ها
شیعه
منابع حدیثی شخصیت ها
کتب اربعه جوامع روایی متاخر منابع علوم حدیث منابع رجالی راویان محدثان
اهل سنت
منابع حدیثی شخصیت ها
صحاح سته جوامع روایی متاخر منابع علوم حدیث منابع رجالی راویان محدثان