خصائص الائمه

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو

کتاب خصائص الائمه که شامل شرح حال اميرمؤمنان امام على عليه السلام، زيارت و دعا، كلمات و سخنان وى و دلايل و نصوص بر امامت وى است و توسط سید رضی نوشته شده است.

مؤلف

ابوالحسن محمد بن حسین بن موسی موسوی بغدادی مشهور به سید رضی (م406هـ.ق)

معرفی اجمالی سید رضی

وی در شهر بغداد و در خانواده ای شریف و اصیل و از نسل امامان معصوم علیهم السلام به دنیا آمد. نسب او از پدر به ابراهیم مجاب فرزند امام موسی کاظم علیه السلام و از طرف مادر به امام زین العابدین علیه السلام می رسد.

پدرش، ابواحمد حسین از شخصیت های برجسته و مورد توجه حکومت، بزرگ سادات، مسئول رسیدگی به شکایات مردم و امیر حج بود. مادرش فاطمه، دختر ابومحمد حسین بن احمد بن محمد کبیر زنی دانشمند و باتقوا بود و شیخ مفید کتاب احکام النسا را به درخواست ایشان به نگارش درآورد.

شبی شیخ مفید، حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام را در خواب دید که دست امام حسن و امام حسین علیهماالسلام را در حالی که دو کودک خردسال هستند، گرفته و نزد او آورده و می فرماید: ای شیخ! به این دو کودک من علم فقه بیاموز.

شیخ مفید پس از بیدارشدن، از این خواب خود شگفت زده می شود. صبح همان روز مادر سیدرضی و سیدمرتضی، این دو کودک را نزد او می آورد و می گوید: ای شیخ! به این دو کودک من علم فقه را بیاموز. شیخ مفید از این حادثه منقلب و گریان گشت و خواب خود را برای آنان تعریف کرد و مسئولیت تربیت و تعلیم این دو سید بزرگوار را عهده دار گردید.

سید رضی شخصیتی اندیشمند و دارای قدرت هوش و درکی بالا بود. او مدرسه ای در شهر بغداد تأسیس کرد و به تربیت شاگردانی در علوم اسلامی پرداخت و کتابخانه بزرگی نیز برای استفاده شاگردان خود در آن مدرسه برپا نمود.

استادان سيّد رضى

  • شیخ مفید
  • ابوبکر محمد بن موسی خوارزمی
  • ابوالحسن علی بن عیسی ربعی
  • ابوالفتح عثمان بن جنی موصلی
  • ابوسعید حسن بن عبدالله سیرافی

تألیفات سيّد رضى

نهج البلاغه، خصائص ائمه، تلخیص البیان عن مجازالقرآن، المجازات النبویه، حقائق التأویل فی متشابه التنزیل.

معرفی اجمالی كتاب خصائص الائمه

موضوع كتاب اعتقادی و تاریخی درباره حضرت علی علیه السلام می باشد. وی روایات مربوط به حضرت را جمع آوری و تاریخ كامل و گویایی را در مورد آن حضرت تشكیل داده است.

كتاب حاضر برای تحقیق در زندگی حضرت، ارزشمند و قابل توجه بوده و از زمان نگارش مورد توجه و استفاده علماء قرار گرفته است. این كتاب از اولین كتابهای معتبری است كه به وسیله یكی از فقهای نامدار شیعه درباره زندگانی حضرت علی علیه السلام نگاشته شده است. در بسیاری از كتابهای معتبر به این كتاب اشاره شده و از مطالب آن بهره گرفته شده است.

بعد از نگارش این كتاب سید رضی تصمیم به جمع آوری نهج البلاغه گرفته است. چنانكه از اسم كتاب مشخص است، سید رضی تصمیم داشته در این كتاب زندگانی تمام ائمه علیهم السلام بیاورد ولی به جهت نامشخصی فقط به زندگانی حضرت علی علیه السلام اكتفا كرده است.

این كتاب شامل مباحث زیر می باشد:

  1. خصائص امیرالمومنین علی علیه السلام
  2. معجزات آن حضرت
  3. علم آن حضرت به تنزیل قرآن
  4. جنگ آن حضرت با خوارج
  5. سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درباره حضرت علی علیه السلام
  6. سخنان عمر درباره آن حضرت
  7. سوالاتی كه از حضرت پرسیده شده و جواب حضرت
  8. وصیت حضرت به كمیل
  9. كلام حضرت درباره دنیا

ارزش تاریخی کتاب خصائص الائمه

كتاب ياد شده افزون بر ارزش حديثى و نقل سخنان و كلمات امام على عليه السلام، يك منبع ارزشمند تاريخى در تاريخ زندگى آن امام است. اين كتاب، از مصادر كتاب هاى حديثى، تاريخى و كلامى است.[۱]

علت تألیف کتاب خصائص الائمه

سيد رضى كتاب ياد شده را به تقاضاى يكى از شاگردانش و نيز براى اظهار هويت شيعى خود در برابر برخى سخنان تحقيرآلود و توهين آميز، در سال 383ق در كاظمين به رشته تحرير درآورد.[۲] وى پس از ذكر كلمات و سخنان كوتاه امام على عليه السلام ـ كه قسمت پايانى كتاب به آنها اختصاص يافته است ـ، با تقاضاى عده اى از دوستان خود مبنى بر گردآورى ديگر سخنان و خطبه هاى اميرالمؤمنين مواجه شد ولذا ديگر اين تأليف را ادامه نداد و نخست به گردآورى نهج البلاغة پرداخت؛[۳] ولى گويا پس از تأليف كتاب نهج البلاغة، اجل به وى مهلت نداد تا كتاب خصائص الأئمّة را كامل سازد.

محتوای کتاب خصائص الائمه

اين كتاب، تنها خصائص اميرالمؤمنين را دربردارد. برخى از مطالب آن، چنين است: تاريخ ولادت، مدّت عمر، سال وفات و محل دفن على عليه السلام كه جنبه تاريخى دارد، پاره اى شواهد و دلايل بر اعلام امامت على عليه السلام توسط پيامبر، اشعار و قصايد برخى از شعرا درباره حديث غدير ـ مانند: حسان بن ثابت انصارى، قيس بن عباده، ابوهاشم اسماعيل بن محمّد بن يزيد بن وداع حميرى ملقب به سيد ـ، اعلام و دلايل امام على عليه السلام همچون قضيه «ردّ الشمس»، اسامى پدران وى، گزيده هايى از قضاوت ها، جواب مسائل، كلمات كوتاه در فنون بلاغت و مواعظ و زهد و امثال، كلام آن حضرت به كميل بن زياد نَخَعى و وصيت ايشان به امام حسن عليه السلام.

بخش پايانى كتاب به زياداتى اختصاص يافته است كه به گفته محقّق كتاب، در نسخه راوندى وجود دارد. وى آن زيادات را كه نزديك به سه صفحه است با عنوان «و منها الرعية» آورده است. روايات كتاب با اسناد ناقص است.

وضعیت نشر

این كتاب در یك جلد به زبان عربی با تحقیق استاد محمدهادی امینی توسط انتشارات مجمع البحوث الإسلامية آستان قدس رضوی مشهد به چاپ رسیده است.

چند نسخه خطى از اين كتاب، در ايران و عراق و هند وجود دارد. محقق كتاب بر نسخه اى بسيار كهن اعتماد كرده است. اصل اين نسخه كه در سده ششم كتابت شده، در يكى از كتاب خانه هاى هند نگهدارى مى شود و ميكروفيلم آن در كتاب خانه سيّد عبدالعزيز طباطبائى در قم است.

اين نسخه به گواهى مطالب صفحه اول و آخر آن در سال 555 ق، توسّط سيّد فضل اللّه راوندى كاشانى (570ق) تصحيح شده است و در آن، زياداتى نيز وجود دارد.[۴] اين كتاب بار نخست در نجف در سال 1368ق، چاپ شده است.

نسخه چاپى كتاب خصائص الأئمّة عليهم السلام شامل مقدمه محقق، مقدمه مؤلّف و اصل كتاب است. در مقدمه محقق به معرفى نسخه خطى كهن، جايگاه كتاب و اهميت موضوع آن پرداخته شده و شرح حالى كوتاهى از سيد رضى و سيد فضل اللّه راوندى (كاتب نسخه) نيز نوشته شده است.

پانویس

  1. بحارالأنوار، ج1، ص11؛ وسائل الشيعة، ج3، ص719؛ مستدرك الوسائل، ج2، ص227؛ و ج3، ص351؛ و ج8، ص266؛ و ج10، ص203، 212؛ الدمعة الساكبة (به نقل از: الذريعة، ج7، ص164).
  2. همان، ص37.
  3. نهج البلاغة، عبده، ج 1، ص2؛ خصائص الأئمّة عليهم السلام، ص14.
  4. خصائص الأئمّة عليهم السلام، ص14-16، مقدّمه محقق.


منابع

  • حافظ فرزانه ـ مرکز مطالعات و پژوهش هاي فرهنگي حوزه علميه.
  • محمدکاظم رحمتی، تاريخ حديث شيعه در سده هاي چهارم تا هفتم هجري، سازمان چاپ و نشر دارالحدیث، قم، چاپ اول، 1389،پایگاه حدیث شیعه، حدیث نت، بازیابی: 17 اسفند 1392.

متن کتاب خصائص الائمه

خصائص الائمه

حدیث
متون ← احادیث خاص خطبه ها نامه ها
شیعه
منابع حدیثی شخصیت ها
کتب اربعه جوامع روایی متاخر منابع علوم حدیث منابع رجالی راویان محدثان
اهل سنت
منابع حدیثی شخصیت ها
صحاح سته جوامع روایی متاخر منابع علوم حدیث منابع رجالی راویان محدثان