حدیث مصحف

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو

حديثى است كه قسمتى از سند يا متن آن به كلمه يا عبارت مشابه آن تغيير يافته باشد.

مشابهت دو كلمه كه موجب تصحيف مى‌شود، گاه ممكن است در كتابت‌ باشد، مانند تصحيف‌ «بريد» به‌ «يزيد» (بريد بن معاويه عجلى به يزيد بن معاويه)، و «جرير» به‌ «حريز»، و نيز مانند تصحيف در حدیث (من صام رمضان و اتبعه ستّاً من شوال)، كه‌ كلمه (ستّا) به (شيئا) تصحيف شده است،

و مثل حديث: «ان النبي‌ احتجر بالمسجد»، (اي اتخذ حجرة من حصير. يعنى رسول اكرم درمسجد حجره‌اى از حصير و بوريا ساخت) كه به (احتجم) (يعنى پيغمبر در مسجد حجامت فرمود) تصحيف شده است.[۱]

و گاهى نيز تصحيف در معنى و مفاد حديث است، مثل اين حديث كه‌از ابو موسى محمد بن المثنى العنزى نقل شده كه گفت:[۲] «نحن قوم لنا شرف نحن عنزه صلّى الينا رسول الله‌»[۳] كه راوى لفظ عنزه را كه مراد عصاى كوتاه است‌ به (عنزة) كه نام قبيله راوى است، تصحيف نموده و مفاد حديث را كه حاكى از نماز گزاردن رسول خدا به طرف عصاى‌ خويش است‌ به نماز گزاردن رو به قبيله عنزه تغيير داده است.[۴] به نظر می رسد که با توجه به معنای لغوی و استعمالات دو واژه تحریف و تصحیف ، تحریف اعم از تصحیف است و هر گونه تغییر در کلام را شامل می گردد ، اما تصحیف تنها قسمی از تحریف است که در آن تغییر واژه از یکسانی یا شباهت لفظی یا کتبی دو کلمه ناشی می شود . [۵]


پانویس

  1. اين تصحيف توسط ابن لهيعه انجام شده.(ر.ك:تدريب الراوى، ص 385)و مانند جمله: الدنيا راس كل خطيئه)كه در اخلاق ناصرى به(الدينار، اس كل‌ خطيئه)تصحيف شده است.(هدية المحصلين، ص 71)و مانند تصحيف زر غبا تزدد حبا(یک روز در ميان زيارت كن تا موجب زيادى دوستى گردد)كه بعضى به(زر عنا تزدد حبا)(از جانب ما زيارت كن تا موجب زيادى دوستى شود)خوانند.(تدريب، ص 385).
  2. درايه شهيد، ص 43-علوم الحديث ابن صلاح(ص 255 چاپ دكترنور الدين عتر).
  3. در مجمع البحرين نقل نموده:كان رسول الله يجعل العنزة بين يديه اذا صلى‌ و كان ذلك ليستتر بها عن المارة، (درايه مروج، ص 72).
  4. قواعد التحديث، ص 126 چاپ سوم.
  5. دانشنامه جهان اسلام ، ج7، مدخل «تصحیف و تحریف» از سید محمد جواد شبیری

منبع

  • درایة الحدیث ، کاظم مدیر شانه چی
  • «تصحیف و تحریف»، سید محمد جواد شبیری، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، جلد هفتم، ص ۳۵۳-۳۶۰، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش
اصطلاحات حدیثی
خبر اثر → مترادفات حدیث روایت سنت
خبر واحد → حدیث از نظر نوع علمی که حاصل می کند ← حدیث متواتر
اقسام خبر واحد اصطلاحات کلی ← اِسناد سند
از نظر اعتبار از ناحیه سند

(چهار قسم اصلی)

1)حدیث صحیح 2)حدیث حسن‌‌‌‌‌‌ 3)حدیث موثق 4)حدیث ضعیف 5)حدیث قوی (اضافه برخی)
از نظر تعداد روایان در سلسله← حدیث مستفیض حدیث مشهور‌ حدیث عزیز حدیث مفرد حدیث غریب
از نظر قائل حدیث← حدیث قدسی حدیث مرفوع‌‌* حدیث موقوف حدیث مقطوع‌(در اصطلاح عامه)
از نظر تغییر در متن و سند← حدیث مدرج حدیث مزید حدیث مقلوب حدیث مصحف حدیث مضطرب‌
از نظر انقطاع یا اتصال سند← حدیث متصل حدیث مسند حدیث منقطع انواع↓
اقسام حدیث ضعیف

(از نظر سند)

حدیث مجهول حدیث مضطرب‌ حدیث مرسل* حدیث معضل‌* حدیث معلّق‌
حدیث مضمر‌ حدیث معلّل‌ حدیث مقبول* حدیث مقطوع‌ حدیث مرفوع‌‌*
اقسام مشترك بین چهار قسم اصلى حدیث حدیث مقبول* حدیث مرفوع‌‌* حدیث معضل‌ حدیث مدرج حدیث مسند
اصطلاحات مربوط به تحمل حدیث سماع قرائت اجازه مناوله كتابت
اعلام وصیت وجاده حدیث معنعن شیخ
* این اصطلاحات چند معنا و کاربرد دارد و گاهی بنا به یکی از کاربردهایشان در بخشی از جدول قرار گرفته اند